ლათინური ენა/გრამატიკა/არსებითი სახელის ბრუნება

ვიკიწიგნებიდან
Jump to navigation Jump to search

ბრუნვები[რედაქტირება]

ლათინურ ენაში გვაქვს 6 ბრუნვა: Nominativus - სახელობითი, Genetivus - ნათესაობითი, Dativus - მიცემითი, Accusativus - აკუზატივი, Ablativus - აბლატივი (ადგილმდებარეობითი ბრუნვა), Vocativus - წოდებითი.

ლათინური ნომინატივი გამოიყენება ზუსტად ისევე როგორც ქართული სახელობითი, იგივე შეგვიძლიათ ვთქვათ ნათესაობით ბრუნვაზეც.

დატივი, ანუ მიცემითი, ლათინურში როგორც ქართულში გამოიყენება ერთი გამონაკლისის გარდა, მიცემით ბრუნვაში ჯდება მხოლოს ირიბი დამატება, პირდაპირი კი აკუზატივში.

აკუზატივის ანალოგიური ბრუნვა ქართულში არ გვაქვს. აკუზატივში ჯდება პირდაპირი დამატება.

აბლატივი გამოიყენება ადგილმდებარეობის, დროის, მიმართულების, მოქმედი პირის აღსანიშნავად.

ლათინური ვოკატივი ქართული წოდებითი ბრუნვის ანალოგიურია, გამოიყენება მიმართვისას.

ბრუნვის ტიპები[რედაქტირება]

ლათინურ ენაში არსებითი სახელის ბრუნვის ხუთ ტიპს განასხვავებენ. არსებითი სახელების დაყოფა ბრუნვის ტიპებად ხდება მათი დაბოლოებების მიხედვით.

პირველი ბრუნება[რედაქტირება]

პირველ ბრუნვას მიეკუთვნება არსებითი სახელები დაბოლოვებით -a. ამ ბრუნვას მიეკუთვნება ყველა მდედრობითი სქესის არსებითი სახელები, თუმცა ყველა -a-ზე დაბოლოებული არსებითი არაა მდედრობითი სქესის.

porta magna - დიდი ჭიშკარი
port- მხოლობითი magn- მხოლობითი port- მრავლობითი magn- მრავლობითი
Nominativus porta magna portae magnae
Genetivus portae magnae portarum magnarum
Dativus portae magnae portis magnis
Accusativus portam magnam portas magnas
Ablativus porta magna portis magnis
Vocativus porta magna portae magnae

მეორე ბრუნება[რედაქტირება]

მეორე ბრუნვის მამრობითი სქესის არსებითი სახელები მთავრდება -us, -er-ზე და საშუალო სქესისანი -um-ზე დასრულებული. გამონაკლისია vir (კაცი).

amicus magnus - დიდი მეგობარი
amic- მხოლ. magn- მხოლ. amic- მრავლ. magn- მრავლ.
Nominativus amicus magnus amici magni
Genetivus amici magni amicorum magnorum
Dativus amico magno amicis magnis
Accusativus amicum magnum amicos magnos
Ablativus amico magno amicis magnis
Vocativus amice magne amici magni
puerus magnus - დიდი მეგობარი
puer- მხოლ. magn- მხოლ. puer- მრავლ. magn- მრავლ.
Nominativus puer magnus pueri magni
Genetivus pueri magni puerorum magnorum
Dativus puero magno pueris magnis
Accusativus puerum magnum pueros magnos
Ablativus puero magno pueris magnis
Vocativus puer magne pueri magni

-um-ით დამთავრებული საშუალო სქესის არსებითი სახელები შემდეგნაერად იბრუნება, როგორც ხედავთ, ცოტა განსხვავებულია მამრობითი სქესის არსებითი სახელების ბრუნებისაგან.

donum magnum - დიდი საჩუქარი
don- მხოლ. magn- მხოლ. don- მრავლ. magn- მრავლ.
Nominativus donum magnum dona magna
Genetivus doni magni donorum magnorum
Dativus dono magno donis magnis
Accusativus donum magnum dona magna
Ablativus dono magno donis magnis

მესამე ბრუნება[რედაქტირება]

მესამე ბრუნების სახელები მიეკუთვნებიან სამივე სქესს და აქვთ მრავალგვარი დაბოლოება მხოლობით სახელობით ბრუნვაში. ამ ბრუნვის სახელებს აერთიანებთ მხოლობითი რიხცვის ნათესაობით ბრუნვაში -is სუფიქსი. ამიტომ მნიშვნელოვანია ამ სიტყვების ნათესაობითი ბრუნვის დამახსოვრებაც. ფუძის დასადგენად ჩამოაცილეთ არსებით სახელს ნათესაობით ბრუნვაში ბრუნების ნიშანი.

მხოლობითი რიცხვი
rex m. მეგე reg- virtus f. სიმამაცე virtut- homo m. ადამიანი homin- corpus n. ტანი corpor- M./F. სუფიქსები N. სუფიქსები
Nom. rex (reg-s) virtus homo corpus - -
Gen. regis virtutis hominiis corporis is is
Dat. regi virtuti homini corpori i i
Acc. regem virtutem hominem corpus em -
Abl. rege virtute homine corpore e e
Voc. rex virtus homo corpus - -
მრავლობითი რიცხვი
rex m. მეგე reg- virtus f. სიმამაცე virtut- homo m. ადამიანი homin- corpus n. ტანი corpor- M./F. სუფიქსები N. სუფიქსები
Nom. reges virtutes homines corpora es a
Gen. regum virtutum hominium corporum um um
Dat. regibus virtutibus hominibus corporibus ibus ibus
Acc. reges virtutes homines corpora es a
Abl. regibus virtutibus hominibus corporibus ibus ibus
Voc. reges virtutes homines corpora es a

როგორც ცხრილიდან ჩანს, პირველი და მეორე ბრუნებებისგან განსხვავებით, მესამე ბრუნების არსებითი სახელების სქესის გარჩევა არაა ასე ადვილი. ამისთვის არსებობს შემდეგი წესები: პირველ რიგში სიტყვის მნიშვნელობიდან გამომგინარე ზოგი შეიძლება იყოს მდედრობითი, ზოგი მამრობითი. შემდეგ წესებს კი თითქმის არ აქვთ გამონაკლისები:

მამრობითი:
-or, -oris (amor, labor; arbor - ხე გამონაკლისია)
-tor, -toris (voctor, scriptor)
მდედრობითი:
-tas -tatis (veritas, libertas)
-tus -tutis (virtus, senectus)
-tudo -tudinis (multitudo, pulchritudo)
-tio -tionis (natio, oratio)
საშუალო:
-us (corpus, tempus, genus)
-e, -al, -ar (mare, animal)
-men (carmen, nomen)

ამრიგად შეცდომების თავიდან ასაცილებლად უმჯობესია სიტყვების სწავლისას ისწავლოთ მათი სქესი.

ყურადღება მიაქციეთ, შესაძლოა მესამე ბრუნების არსებით სახელს თან ახლდეს პირველი ან მეორე ბრუნების ზედსართავი სახელი magnus rex, magni regis; vera pax, verae pacis. მიუხედავად იმისა რომ ზედსატთავის და არსებითი სახელის სქესი, რიცხვი და ბრუნვა უნდა ემთხვეოდეს, მათ შესაძლოა განსხვავებული სუფიქსები ჰქონდეთ. თარგმნისას ასევე ყურადღება უნდა მიაქციოთ იმას, რომ მესამე ბრუნების ზოგი დაბოლოება ემთხვევა პირველი და მეორე ბრუნებების დაბოლოებებს სრულიად განსხვავებულ ბრუნებებში. ამიტომ სიტყვების სწავლისას მნიშვნელოვანია იმის ცოდნაც თუ რომელ ბრუნებას მიეკუთვნებიან ისინი, რათა ტექსტის კითხვისას შეცდომის არ გაიგოთ შინაარსი.

მეოთხე ბრუნება[რედაქტირება]